گستردن فکر اولیه تا تصمیم سبکی

[ محمد تهامی نژاد ]

فکر اولیه، در فیلم‏ساز هیجانِ کشف بوجود می‏آورد و او را به پژوهش می‏کشاند. این فکر می‏تواند حاصل مشاهده اتفاقی و مشارکتی (به همراه استنباط  مشاهده گر) یا  یک مشاهده‏ی سیستماتیک و آماری باشد.
می‏خواهید درباره‏ی یک گروه اجتماعی یا یک دوره‏ی تاریخی تحقیق کنید. هدف از تحقیق چیست؟ چه چیزی آن را به مسئله تبدیل می کند؟ گواتی، تاریخ تهران، یک رویداد یا معماری کاشان، فکرتان را مشغول ساخته است. محور اصلی چیست؟ چه رویکردی دارید؟ مردم‏نگاری است یا تاریخی؟ چه جنبه‏ای؟ مردم‏نگاری نجات‏؟ یا مردم‏نگاری کاربردی‏؟ شاید جنبه‏ی روانپزشکیِ گواتی، تاریخ نمایش در تهران دوره‏ی قاجار و آسیاب‏های آبی کاشان برایتان جالب است؟ گواتی یعنی بیمار گرفتار باد. براساس رسمی کهن در بلوچستان برای مبتلایان، مجلس برگزار می‏شود.
وقتی ذهن‏تان را اشغال کرد و یک تصور روشن، دراماتیک و سینمایی (از آنچه که احتمالا در قصر قند و یا درنزدیک باغ فین دیده‏اید) برایتان بوجود آمد به یک فکر اولیه دست یافته‏اید. گاهی در اعتراض به بزرگ‏نمایی نتایج پژوهش علمی گفته می‏شود پژوهش برای من معنایی جز حضور با دوربین دیجیتال در میدان تحقیق ندارد و هر اتفاقی باید سرصحنه رخ دهد نه هیچ جای دیگر. همه چیز را همان‏جا خواهم یافت. این حرف می‏تواند درست باشد، در صورتی که روش‏ها رعایت شود چه فرقی می کند. البته اطلاع‏رسانی درباره‏ی گواتی، نو آورانه نیست. اما اگر تصور کنید که می‏خواهیم مستندی با این پرسش نخستین  بسازیم:
گواتی (و خلیفه) در مجلس گواتی چه تصوری از ارواح و بادها دارند و این تصور چه تاثیری در بهبود بیمار خواهد داشت؟ با مستندی روبروئیم که موضوع به مسئله تبدیل شده است. یک‏بار هم آقایان محمدصادق دقتی‏نجد و رحیم مرتضی‏وند آن را در ترکمن صحرا آزموده‏اند.
با تبدیل موضوع تحقیق به یک مسئله، می‏خواهیم به تصور خلیفه و بیماران، به طور بی‏واسطه، نه از طریق گفتار بلکه به هر وسیله دیگری نزدیک شویم. جمله‏ی فوق، شامل پرسشی با دو متغیر است: گواتی یا بیمار، متغیر وابسته و بادها (حتی خلیفه) متغیر مستقل هستند.
می‏دانیم پرسش‏هایی ارزش جست‏وجو را دارند که دارای دو متغیر باشند و در واقع به صورت یک مسئله مطرح شوند. پژوهش میدانی را چگونه آغاز کنیم؟ نحوه دستیابی چگونه است؟ چگونه تصورات را به شکل مبدل سازیم؟ چگونه به شجره نامه بادهای مسلمان و کافر و نحوه و لحظه‏ی آمدنشان به مجلس پی‏ببریم؟
تاریخ نمایش در تهران چطور؟ برای شروع و گستردن تصور اولیه، پرسش نخستین را در میانه‏ی صفحه می‏نویسیم. این پرسش دارای اجزایی است. مرحله‏ی بعد، آغاز نوآوری است. چگونه موضوع را به مسئله تبدیل سازیم؟ مجموعه اطلاعاتی که قرار است بدست بیاوریم (کی؟ چرا؟ چگونه؟ چه کسی؟ کجا؟ زمینه‏ها، پیش زمینه‏ها، اسناد صدایی و تصویری) را به هر یک از اجزاء جمله متصل می‏سازیم و با تاکید بر هر یک، جهت و رویکرد پژوهش عوض می‏شود. در پژوهش"پیشینه و ضرورت مسئله و نو آوری را منعکس می کنند."
براساس تعریف اصلیِ گریرسون: فیلم مستند عبارت از"پرورش خلاق امر واقعthe creative treatment of actuality است. در  این تعریف دو مولفه (پرورش خلاق و امر واقع) وجود دارد.
ناصر تقوایی در فیلم واقع‏گرای باد جن در پی ایجاد رابطه‏ی منطقی و عقلانی بین دو مولفه فوق بود و البته متن اجتماعی را از طریق تدوین تفسیر می‏کرد. شما نیز ممکن است به وقایع‏نگاری (و هرگونه تفسیر و تاویل و برداشت و بازنمایی شخصی ) تمایل داشته باشید. گاهی اوقات هم بر اساس نوع مسئله باید بین دو مولفه پرورش خلاق و امر واقع رابطه‏ای ذهنی برقرار سازیم. پژوهش‏نامه، مستندنامه نویس و مستندساز را  به یک تصمیم سبکی رهنمون خواهد شد.

پی نوشت:
1- درباره‏ی تکنیک‏های تبدیل موضوع به مسئله، رجوع کنید به سایت تالار دانشجو و مقاله‏ی "روش نگارش وتدوین مقالات علمی-پژوهشی" دکتر فراملکی
2-  همان مقاله، دکتر فراملکی

از محمد تهامی نژاد در رای ُبن مستند:
در کارِِ ساختن جهان
... و مستند مرا نکشت
مقدمه‏‏ای بر مستند تلویزیونی
سینمای مستند ایران، عرصه تفاوت‏‏ها
ضرورت نگارش" خلاصه‏ی تک جمله‏ای"

 

منبع: رای ُبن مستند | تاريخ: 1389/09/09
 | فهرست مطالب ابتدای صفحه | 
به گروه فيس بوک ما بپيونديد