بیداری ذهن، با جهان مستند
[ گفت و گو با اَلی درکز، رئیس جشنواره‏ی مستند آمستردام، ایدفا ]

مهرداد اسکویی

جشنواره‏ی بین‏المللی فیلم مستند آمستردام هلند که به اختصار IDFA نامیده می‏شود، مهم‏ترین و معتبرترین جشنواره‏ی فیلم مستند دنیاست که هر ساله هزاران فیلم مستند کوتاه، میان مدت و بلند از جهان، تقاضای شرکت در این رویداد فرهنگی را دارند. این اعتبار حاصل نشده است جز با کاردانی و درایت و سخت کوشی خانم " اَلی درکز" (Ally Derks) رئیس جشنواره، و همکاران حرفه‏یی‏اش در دفتر جشنواره در آمستردام. در طول این سال‏ها، مستندسازان از چند و چون این جشنواره، و نگاه و تلقی رئیس آن از فیلم مستند سوالات متعددی داشتند، که برخی از این سوالات در طی این گفت وگویی به نسبت طولانی با " الی درکز" پرسیده شده است.

به عنوان اولین سوال دوست دارم که راجع ‏به حمایت مالی (Fund) جشنواره‏ی آمستردام برایم بگویید. اینکه چگونه جشنواره‏ی مستند آمستردام برای کمک به فیلم‏سازان مستند در دنیا، صندوق حمایت و پشتیبانی مالی تشکیل داده؟
در این مورد باید از فرد خاصی نام ببرم که بانی و بوجود آورنده‏ی این صندوق بود،"یان فرایمن"؛ کسی که برای روزنامه‏های غیر قانونی در هلند کار می‏کرد. او مستندسازی منتقد بود؛ زمانی که فیلم‏ساز تلویزیون هلند بود، فیلمی راجع به ملکه‏ی هلند ساخت که تلویزیون پس از دیدن آن فیلم بلافاصله اخراجش کرد! چون فیلم‏اش را به هیچ وجه دوست نداشت. فرایمن عمیقا اعتقاد داشت که باید از کارگردان‏های جوان و خلاق درکشورهای در حال توسعه که توان مالی برای انجام پروژه‏های مستند خود را ندارند حمایت کرد. او در این زمینه تلاش بسیاری کرد و نهایتا ایده‏ی این حمایت زمانی که او زنده بود به بارنشست. یان فرایمن در سال 1997 میلادی فوت کرد و مسئولین جشنواره، این صندوق حمایت مالی از پروژه‏های مستند را در سال 1998تاسیس کردند و آن را "یان فرایمن فاوند" (Jan Virijman Fund) نام گذاری کردند. به یاد و خاطره و تلاش‏های مردی که ذهن و قلب‏اش مشتاق یاری به مستندسازهای جوان و خلاق بود.
چه کشورهایی تا کنون از این کمک استفاده کرده‏اند؟
به عنوان مثال روسیه، چین، هند، ایران، آفریقا، ونزوئلا، آرژانتین، پاکستان، و برزیل و ...
چگونه و بر اساس چه معیاری این کمک مالی صورت می‏گیرد؟
در این صندوق بخش‏های مختلفی طراحی شده است؛ کمک برای مرحله‏ی تحقیق و نوشتن فیلم‏نامه، حمایت برای مرحله‏ی تولید و پس از تولید، پشتیبانی از کارگاه‏های آموزشی و جشنواره‏های نوبنیاد در کشورهای مختلف. به مستند سازان برای بخش تحقیق و نوشتن فیلم‏نامه حداکثر چهار هزار یورو داده می‏شود؛ و برای مرحله ی تولید و پس از تولید حداکثر پانزده هزار یورو؛ و برای پشتیبانی از کارگاه‏های آموزشی و جشنواره‏های نوبنیاد نیز حداکثر پانزده هزار یورو تعلق می گیرد.
یک مثال از چگونگی حمایت از یک کارگاه آموزشی فیلم مستند بزنید. چون اخیراً در ایران کارگاه‏های مختلفی در زمینه‏ی آموزش مستند سازی فعال شده‏اند.
می‏توانم به یک نمونه‏ی خوب اشاره کنم، "لیبریا". در آنجا صنعت فیلم سازی وجود ندارد، و ما هفت دختر و پسر جوان و با استعداد را آموزش دادیم. به آنها نوشتن برای فیلم مستند، تصویر برداری و کارگردانی آموختیم؛ و برای اولین بار در تاریخ مستند سازی لیبریا، هر کدام از این هفت نفر فیلم‏ مستند خودش را درباره‏ی انتخابات ریاست جمهوری لیبریا ساخت. هر کدام تمامی مراحل ساخت مستندشان را خودشان انجام دادند. دیگر تنها فیلم‏های خبری CNN وشبکه الجزیره نبود که انتخابات کشور آنها را به تصویر بکشد؛ این مستندسازان جوان از نگاه خودشان انتخابات ریاست جمهوری کشورشان رامستند کردند. مستند‏هایی با زاویه دید و طعمی متفاوت به نسبت نگرش و تلقی هر کدام از فیلم‏ساز‏ها.
هدف‏تان از این کمک ها چیست؟
افزایش توان و تعداد مستند‏سازان بومی در کشور‏های مختلف. ما با جشنواره‏های زیادی در سطح جهان کار می‏کنیم و تلاشمان این است که مستندهای تهیه شده با کمک صندوق "یان فرایمن" را در سطح جهان نشان دهیم. هدف اولیه‏ی ما این است که کارگردان‏های خلاق در کشورهای در حال توسعه، صدا و نگاه خودشان را به دیگران برسانند؛ ما تنها از مستندهای خلاق حمایت می‏کنیم، نه از مستندهای حیات وحش یا فیلم‏های ساخته شده به شیوه‏ی نشنال جئوگرافی.
چند نوبت در سال کمک‏ مالی داده می‏شود؟
دو نوبت. اولی در ابتدای ماه فوریه و دیگری در ابتدای ماه ژوئن. تمام پروژه‏های مستند باید قبل از این مهلت‏های تعیین شده به دست گروه داوری رسیده باشند، چون ما در بررسی پروژه‏ها گاهی با مشکلات مختلفی برخورد می‏کنیم. برای مثال، در هند مشکل زبان پیش می‏آید؛ در آنجا بین 35 تا 100 زبان و لهجه‏ی مختلف وجود دارد. خیلی‏ها فکر می‏کنند هندی‏ها به‏خوبی می‏توانند انگلیسی صحبت کنند، اما در واقع این‏گونه نیست. پس ما برنامه‏ریزی کرده‏ایم که برای ترجمه و زیرنویس پروژه‏های هندی بودجه‏ی خاصی اختصاص دهیم تا بتوانیم پروژه‏هایی را از نواحی مختلف هند با فرهنگ‏های متفاوت، زبان و لهجه‏های مختلف با ترجمه و زیر نویس انگلیسی، برای داوری داشته باشیم. و در نهایت پس از رسیدن پروژه‏ها، یک گروه داوری 7 نفره مسئول خواندن و بررسی آثار می‏شوند. من رئیس هستم و تنها یک رای دارم.
ما جهان را تقسیم کرده‏ایم: پروژه‏هایی از آفریقا، خاورمیانه، روسیه، آسیا و دیگر نقاط. یک گروه انتخاب اولیه پروژه‏ی مربوط به بخش  خود را می‏خوانند و نظر می‏دهند. پس از آن هفت داور اصلی پروژه‏های انتخاب شده، گروه اول را برای اظهارنظر نهایی بررسی و تحلیل می‏کنند. کمیته‏ی انتخاب ما تنها از افراد هلندی تشکیل نمی‏شود و اعضای آن پیوسته تغییر می‏کند. ما یک گروه 25 نفره داریم که به‏طور مرتب پروژه‏های رسیده را می‏خوانند و نظر می‏دهند. من همیشه سعی می‏کنم از مدیران ارشد و ادیتورهای خوبی از شبکه‏ های مهمی چون Arte و BBC در گروه انتخاب بگنجانم.
در هر دوره چه تعداد پروژه به دستتان می‏رسد و از این آثار رسیده چند پروژه تحت حمایت مالی قرار می‏گیرند؟
در هر دوره تقریبا 200 پروژه به دستمان می‏رسد؛ یعنی به‏طور تقریبی 400 پروژه در سال. اما در هر دوره تنها 15 تا حداکثر 20 پروژه تحت حمایت مالی قرار می‏گیرند، برای اینکه ما بودجه‏ی بیشتری نداریم. حتی افرادی که در گروه انتخاب کار می‏کنند دستمزد بسیار ناچیزی می‏گیرند و تقریبا تمام بودجه‏ی موجود برای کارگردان‏هایی که پروژه‏شان مورد توجه گروه داوری قرار می‏گیرد، ارسال می‏شود.
برخی از فیلم‏سازان چینی یا هندی هستند، ولی در هلند یا یکی از دیگر کشورهای اروپایی مقیم شده و آنجا زندگی می‏کنند آیا به تقاضا‏های آنها نیز رسیدگی می‏شود؟
خیر. آنهایی که در هلند یا دیگر کشورهای اروپایی یا آمریکا زندگی می‏کنند، مشمول این کمک نخواهند شد. تنها به پروژه‏ی فیلم‏سازانی که در کشور خودشان کار و زندگی کنند رسیدگی می‏شود.
از روی نوشته، چگونه یک پروژه‏ی مستند داوری می‏شود؟
سوال خیلی خوبی است. خیلی خیلی سخت است که فرد مستندها را تنها از روی نوشته‏ی روی کاغذ قضاوت کند. به همین منظور بهتر است، متقاضیان برای اینکه کمیته‏ی داوری را مجاب کنند تا یک پروژه را تامین مالی کند- به‏خصوص در بخش تهیه و تولید- یک تریلر یا یک راف‏کات یا سکانس‏هایی برگزیده از فیلم را همراه طرح و نوشتار برای بررسی بفرستند. برای ما بسیار مهم است که مستندنگار چگونه درباره‏ی فیلم پیشنهادی‏اش می‏نویسد. سوالاتی کلیدی در درخواست‏های ما مطرح می‏شود؛ سه کلمه‏ی چرا، چه، و چطور؟ اینکه شمای مستندساز چرا می‏خواهید این فیلم را بسازید؟ چه فیلمی می‏خواهید بسازید و ضرورت ساخت این فیلم چیست؟ و از همه مهمتر اینکه چطور و به چه شیوه‏یی می‏خواهید فیلم مستندتان را کارگردانی کنید؟ و طراحی ساختار اثرتان چگونه خواهد بود؟
برخی اوقات من با شناخت قبلی از یک یا چند فیلم‏ساز که فیلم‏هایشان را دیده‏ام سعی می‏کنم کمیته‏ی داوری را برای تامین مالی پروژه‏ی جدید آنان ترغیب کنم؛ برای مثال بگویم فلان فیلم ساز بر اساس مستند نگاشته‏یی که برایمان فرستاده، حتما فیلم خوبی خواهد ساخت. ولی همیشه سخت‏ترین کار برای من این است که اعضای کمیته را برای انتخاب یک یا چند پروژه‏ی خاص متقاعد کنم.
شما ترجیح می‏دهید در مرحله‏ی تحقیق و فیلم‏نامه به یک پروژه کمک کنید یا در مرحله‏ی تولید و پس از تولید؟
برای ما خیلی آسان‏تر است که بخشی از هزینه‏ی فیلم در حال تهیه را بدهیم تا هزینه‏ی فیلم‏نامه‏ی فیلم مستند را. برای اینکه در پروژه‏ی در حال تهیه، ما از چند و چون کار، نقشه، هدف، ساختمان اثر و چگونگی طراحی آن اطلاع می‏یابیم، حتی از نوع و بافت تصاویر. اما در مورد مستند نگاشته، ما صرفا پیشنهاد و مسیر تحقیق یک ایده را از مستندساز دریافت می‏کنیم؛ کاری که در ابتدای مسیر طولانی خودش قرار دارد. می‏توانم بگویم که ما خیلی تمایل نداریم که پول برای بخش فیلم‏نامه بدهیم؛ در عین حال ما اصرار داریم این کمک مالی را صرفا برای پروژه‏های عالی و خوب پرداخت کنیم، نه کارهای معمولی و متوسط.
آیا فیلم‏های ساخته شده با حمایت مالی شما در جشنواره‏تان نمایش داده خواهند شد؟
بله. این نکته ی مهمی است که این مستندها پس از اتمام، در جشنواره‏ی" ایدفا" و در بخش برگزیده‏های"یان فرایمن فاوند" نشان داده خواهد شد. البته دراین بخش هم اگر فیلم تولید شده، اثر ضعیفی باشد در برنامه گنجانده نخواهد شد. ما فیلم‏سازان خلاق فیلم‏های تولید شده با حمایت مالی فاوند را به ایدفا دعوت می‏کنیم و کلیه‏ی هزینه‏های اقامت، سفر و حتی خرج روزانه‏ی آنان را پرداخت می‏‏کنیم و طی ده روز جشنواره شرایطی فراهم می‏کنیم که جشنواره برایشان تبدیل به یک کارگاه آموزشی جذاب و تاثیر گذار شود.
از این بحث که بگذریم، دلیل رشد بسیار خوب سینمای مستند را در دهه‏ی اخیر در چه می‏دانید؟
بیشتر به‏خاطر رسانه‏های امروزی‏ است، "مدیا" و مهم تر از همه تلویزیون، و نیز به‏خاطر اخبار تکه تکه شده.
منظورتان از اخبار تکه تکه شده چیست؟
از وقتی که شبکه‏های مختلفی چون الجزیره و CNN و نظایر آنها طراحی و ایجاد شده، هر کدام سعی می‏کنند مهم‏ترین وبحث برانگیزترین و بحرانی‏ترین اتفاقات جاری در جهان را در چهار دقیقه‏ی خبری خلاصه و ارائه کنند. تکه‏های خبری! بسیاری از این شبکه‏ها در اواخر دهه‏ی هشتاد و اوایل دهه‏ی نود میلادی بوجود آمدند و سعی کردند مردم را به اخبار سطحی و بدون نگاه عمیق، عادت بدهند.
من یادم می‏آید سال‏ها پیش "جرج بوش" نمی‏دانست ایران کجاست؟! و فرق بین ایران و عراق را هم نمی‏دانست! امروزه دیگر مردم از این تکه‏تکه‏های خبری خسته و دلزده شده‏اند. می‏خواهند بیشتر و عمیق‏تر بدانند؛ به این دلیل و به طبع درخواست مردم، شبکه‏های تلویزیونی به فیلم‏های مستند خلاق نیاز پیدا کرده‏اند. کارگردانان مستند نشان می‏دهند که جهان و اتفاقات جاری در آن از نگاه و دید آنان چگونه است. ما مردم می‏خواهیم بفهمیم؛ اما از طریق اخبار و شبکه‏های خبری با آن اخبار تکه‏تکه شده‏شان، نه تنها نمی‏فهمیم؛ بلکه بیشتر اوقات گمراه هم می‏شویم. من به ایران آمده‏ام. تصویر ایران برای من، خیلی با آنچه مدام شبکه‏های خبری دنیا به عنوان تصویر ایران مخابره می‏کنند، فرق دارد. نوع فیلم‏هایی که ما در جشنواره‏ی آمستردام نشان می‏دهیم محبوب شبکه‏های خبری نیست؛ اینها فیلم‏هایی  عمیق، با ساختاری منسجم هستند. و به‏خاطر همین است که جشنواره‏های فیلم ‏مستند وجود دارند و این‏قدر محبوب و پر استقبال شده‏اند. ما انواع مختلف فیلم مستند را ازمستندسازان جهان با دیدگاه‏های متفاوت، در مقابل چشمان کنجکاو و نقاد تماشاگرانمان قرار می‏دهیم، و آنان درک و تفسیر و تحلیل اوضاع جهان را از دریچه‏ی چشم مستندسازان به تماشا و داوری می‏نشینند. تماشاگران ما همیشه منتظر ده روز جشنواره‏ی خودشان هستند. شما در آمستردام به سختی در طول جشنواره، می‏توانی بلیط فیلم‏های مستند را تهیه کنید! بیشتر بلیط‏ها از قبل خریداری و رزرو شده است. من معتقدم موضوعی حساس و مهم، چون مسئله‏ی فلسطین و اسرائیل را نمی‏توان با گزارش‏های تصویری 5 دقیقه‏یی به تماشاگران انتقال داد. برای فهمیدن عمق این مسئله نیاز به صدها فیلم مستند از نگاه صدها مستندساز است. من از طریق "جورج بوش" نمی‏توانم ایران را بشناسم. "بوش" به جهان دروغ گفت و سال‏ها سرجایش ماند! اما پیوسته مستندسازها راجع به او فیلم ساختند و اعمال او را تحلیل و تفسیر کردند. ما امروزه دیگر اخبار را باور نمی‏کنیم. دیگر عینیت شبکه‏های خبری تلویزیونی را باور نمی‏کنیم. آنها می‏خواهند نظرشان را تحمیل کنند. برای همین است که می‏گویم فیلم مستند به هر شیوه‏‏یی که ساخته شود، برای من نظر و دیدگاه مستندسازی است که من می‏توانم راجع به دیدگاه او فکر کنم؛ می‏توانم نظر او را قبول یا رد کنم و در این باره با او بحث کنم؛ به این دلایل است که ما همیشه پس از نمایش هر فیلم‏ در جشنواره، سی دقیقه با مستند سازش جلسه‏ی بحث و گفت وگو می‏گذاریم. این جلسات متعدد برای ما هزینه‏های بسیار زیادی دارد: سالن، مترجم، هماهنگی‏ها و نظایر آن. اما ما برای رشد نگاه منتقدانه تماشاگرانمان این هزینه‏ها را می‏پذیریم تا آنان عمیقا دریابند که نباید فکر کنند فیلم‏های مستند به خاطر روش‏هایی که برمی‏گزینند، همواره حقیقت را می‏گویند. مستندسازان پیوسته باید به چالش کشیده شوند. تماشاگران جشنواره‏ها بعد ازتمام شدن فیلم از سالن خارج نمی‏شوند، می‏نشینند به انتظار حضور کارگردان و بحث گفت وگو با او و نقد دیدگاهش. در جشنواره‏ی سال قبل در جلسه‏یی سه ساعته‏ با "ورنر هرتسوگ" بیش از هزار نفر، تا به آخر جلسه در سالن ماندند و با او به گفت و گو و بحث و جدل پرداختند.
به نظرشما فیلم‏ مستند چه کار کرد و تاثیر ویژه‏‏یی بر جهان پیچیده‏ی امروزی می‏تواند داشته باشد؟
فکر نمی‏کنم که فیلم‏ مستند بتواند دنیا را عوض کند؛ ولی می‏تواند طریقه‏ی نگاه کردن و فکر کردن ما را به جهان پیرامونی تغییر دهد. می‏تواند بحث و آگاهی بوجود آورد. من اعتقاد دارم فیلم مستند باعث آغاز گفت وگو بین فرهنگ‏ها، مذاهب و زن و مرد شده است. ذهن انسان ها باید باز شود. انسان باید قادر باشد بدون پیش داوری راجع به پدیده‏ها نظر دهد. فیلم مستند نه برای تغییر جهان، بلکه برای تغییر ذهن، فکر و عقیده کارآیی دارد. من همیشه ترجیح می‏دهم که یک فیلم مستند بد را ببینم تا یک فیلم متوسط داستانی را. حتی در فیلم‏های بد مستند هم چیزی برای یاد گرفتن وجود دارد، برای همین است که هنگام دیدن فیلم‏های مستند به ندرت خوابم می‏برد، ولی خیلی از وقت‏ها موقع دیدن فیلم داستانی به خواب عمیق فرو می‏روم.
(ادامه دارد ...)

این گفت و گو ابتدا در ماهنامه فیلم کوتاه منتشر شده است.

 

منبع: رای ُبن مستند | تاريخ: 1389/02/16
 | فهرست مطالب ابتدای صفحه | 
به گروه فيس بوک ما بپيونديد