مستندهای بلند داخلی کم هستند
[ گفت و گو با محمد زین العابدینی؛ درباره ی شبکه ی مستند ]

فاطمه عودباشی | الهام نداف

"محمد زین العابدینی"، سرپرست شبکه ی مستند در گفت وگوی مشروح خود درباره ی بودجه، زمان افتتاح رسمی، نظامند نبودن وضعیت تولید مستند، گلایه های مستندسازان، آموزش و ... در این شبکه صحبت کرده است. زین العابدینی، قائم مقام مدیر شبکه ی چهار و سرپرست شبکه ی مستند است. شبکه ی مستند 14 مهرماه سال 1388 به صورت آزمایشی راه اندازی شده و هشت ماه از فعالیت این شبکه می گذرد. این شبکه قرار است تیرماه به صورت رسمی افتتاح شود و مخاطبان می توانند با نصب دستگاه های مبدل به تلویزیون آن را دریافت کنند. با زین العابدینی، درباره ی وضعیت مستندهای شبکه چهار، شبکه مستند و ... صحبت کردیم.
 
در حال حاضر مستندهای خارجی زیادی از شبکه ی چهار روی آنتن می رود که مستندسازان داخلی نمونه ی آنها را بسیار ساختند، اما شاهد هستیم شبکه ی چهار به جای اینکه مستندهای داخلی را خریداری و پخش کند، مستندهای خارجی را می خرد. دلیل این اقدام چیست؟
بنا به دلایلی با صحبت شما موافق نیستم. در برنامه ی مستند چهار ما به دنبال فیلم های بلند مستند هستیم، به همین دلیل سراغ آثار مستند فاخر دنیا می رویم، چراکه بضاعت تولیدات داخلی ما در این باره خیلی ضعیف است. وقتی تعداد مستندهای بلند ما کم است، به همین دلیل ناچار هستیم مستندهای خارجی را خریداری کنیم. برخی مواقع هم تولیدکنندگان داخلی قیمت بالایی برای آثارشان پیشنهاد می کنند که به توافق نمی رسیم. در مجموع شبکه ی چهار از خرید فیلم های مستند بلند استقبال می کند و در این باره مشکلی ندارد.
اما مستندسازان داخلی فیلم های بلند خوبی می سازند. آنها گلایه دارند که تلویزیون از آثار آنها استقبال نمی کند؟
بضاعت ما کم است. با نگاهی به جشنواره های مختلف داخلی می توانید متوجه این مسئله شوید. آثار مستندی که بالای 60 دقیقه هستند تعداشان خیلی کم و تعداد مستندهای زیر 60 دقیقه زیاد است. گاهی در جشنواره ها مستندهای بلند به دلیل تعداد پایین شان فقط در بخش جنبی مورد تقدیر قرار می گیرند و تعداد آن قدر نیست که رقابت شکل بگیرد. یکی از رویکردهای ما در پخش برنامه ی مستند چهار این است که مخاطبان با مستندهای بلند خوب دنیا بیشتر آشنا شوند و الگویی هم برای مستندسازان داخلی باشد. آنها باید با روش های مستندسازی در دنیا بیشتر آشنا شوند تا نقاط ضعف خودشان را شناسایی کنند. البته در دو سال اخیر تعداد مستندهای بلند داخلی نسبت به گذشته رشد بهتری داشته است. مسلماً با آموزش نیروهای جوان و توانمند می توان آینده ای خوبی را برای مستندهای بلند داخلی پیش بینی کرد.
اما چرا تلویزیون در خرید مستندهای کوتاه داخلی خوب هم کوتاهی می کند. چنین مسائلی باعث می شود که مستندسازان ما انگیزه ای برای تولید مستند نداشته باشند، به همین دلیل بیشتر جذب ساخت کارهای داستانی می شوند تا مستند؟
ما در خرید مستندهای کوتاه هیچ محدودیتی نداریم و به هر میزان که مستندهای خوب و با کیفیت که استانداردهای لازم را داشته باشند، خریداری می کنیم. اتفاقاً خرید مستندهای داخلی به نفع سازمان صدا و سیما است. هدف ما تقویت مستندهای داخلی است. رویکرد سازمان صدا و سیما هم با راه اندازی شبکه ی مستند افزایش تولید مستندهای داخلی است و قصد دارد این حوزه را تقویت کند. شبکه ی مستند به عنوان یک شبکه ی 24 ساعته درجهت حمایت از مستندسازان داخلی است. امیدوارم ما در زمینه ی ساخت مستند به جایی برسیم که نیاز به خرید مستندهای خارجی کم شود.
اما تلویزیون متاسفانه بودجه ی مناسب به تولید مستند اختصاص نمی دهد. آن طور که بودجه صرف آثار داستانی می شود مستند مورد توجه قرار نمی گیرد؟
با افزایش بودجه و حمایت بیشتر از مستندسازان موافق هستم و همیشه هم از حقوق مستندسازان دفاع کردم، اما نباید تولید یک مستند را با یک کار داستانی  مقایسه کرد، چرا که هر کدام ژانر متفاوت خودشان را دارند. از سوی دیگر نباید یک طرفه قضاوت کرد، چرا که برای تولید یک کار فاخر فقط بودجه مهم نیست و موارد دیگر هم شامل می شود. چقدر نیروی انسانی متخصص هم در این زمینه داریم؟ آیا تعداد افراد متخصص هم در این باره زیاد است؟ سازمان صداوسیما با راه اندازی شبکه ی مستند که هم اکنون به صورت آزمایشی فعالیت دارد، تلاش می کند به نقطه ی اوج در تولید مستند برسیم.
شاید قیاس بودجه ی یک کار داستانی  با مستند صحیح نباشد، اما شاهد هستیم همیشه حداقل ها نصیب مستندسازان می شود، حتی بودجه برای تحقیق یک اثر مستند هم نادیده گرفته می شود؛ در حالی که زیربنای یک مستند خوب تحقیق است؟
بله، باید در موارد مشابه به قیمت های متعادل برسیم. تحقیق زیربنای اصلی تولید یک اثر مستند خوب است و ما هم باید سرمایه گذاری کنیم، اما گاهی برای خلق یک اثر لازم نیست تحقیق جدیدی انجام شود؛ چرا که آرشیو خوبی داریم. مثلاً برای ساخت یک مستند با موضوع پزشکی ممکن است اطلاعات لازم وجود داشته باشد و مستندساز با گردآوری اطلاعات یک مستند خوب بسازد. وقتی طرحی برای تولید مستند به تلویزیون ارائه می شود تمامی این موارد باید در نظر گرفته شود و بعد بر آن اساس برآورد شکل گیرد. مسلماً وقتی بدانیم برای یک اثر جدید باید تحقیق از صفر شروع شود، این مسئله را در بودجه در نظر می گیریم. در کشورهای توسعه یافته تولید مستند برایشان اهمیت زیادی دارد. ما هم به دنبال پیشرفت هستیم و باید به تولید مستند اهمیت دهیم.
اما مستندسازان همیشه گلایه دارند که بودجه ی مناسب حتی بر اساس این صحبت شما برای آثارشان تعلق نمی گیرد؟
این مسئله را رد نمی کنم. ممکن است گاهی هم این مسائل به وجود بیاید، اما در شبکه ی چهار سعی کرده ایم این مشکلات کمتر باشد. در شبکه ی مستند هم به دنبال فراهم کردن امکانات بیشتر برای مستندسازان هستیم. ما به دنبال ارتقای سطح کیفی مستند هستیم. ممکن است شما بگویید این ادعا است، اما قصد داریم سطح مستند را بالا ببریم و بودجه هم بر اساس نیازهای واقعی برای تولید هر اثر در نظر گرفته می شود.
اما مدیران ما همیشه نگاه سطحی به تولید مستند دارند؟
نگاه سطحی نمی شود. همانطور که اشاره کردم تمامی موارد؛ برای تولید مستند در نظر گرفته می شود. وقتی یک مستندساز یک سال از زندگی اش را می گذارد و وقت خودش را صرف تولید یک مستند می کند باید به لحاظ مالی تامین شود. در دنیا برای ساخت مستند نهادهای مختلف سرمایه گذاری می کنند. امیدوارم در اینجا هم این اتفاق بیفتد.
زمانی سرمایه گذار برای فعالیتی اقدام می کند که برایش سودی داشته باشد، اما صدا و سیما این بستر را فراهم نمی کند؟
اتفاقاً سازمان صدا و سیما بسترها را آماده می کند و سعی کرده این تعامل را با نهادهای مختلف فراهم کند. در حال حاضر هم تولید مستنداز طبقه ج به طبقه ب و الف ارتقا یافته است، به همین دلیل شبکه ی مستند هم طراحی و راه اندازی کرده است تا بتواند سرمایه گذار خصوصی را جذب کند.
 اما درجه بندی مستندها نظامند نیست؟
همه ی مستندها درجه بندی مناسبی دارند و بر اساس موضوع و ... تقسیم بندی و برایشان برنامه ریزی می شود. ما قصد داریم حتی مستندهای الف ویژه هم تهیه کنیم. باید گام به گام جلو رفت و نمی توان انتظار داشت به سرعت یک اتفاق بزرگ در یک حوزه بیفتد. از سوی دیگر مدیریت هزینه اهمیت زیادی دارد و ما سعی می کنیم این مسئله صحیح اعمال شود. علاوه بر آن تلاش می کنیم با برنامه ریزی مناسب، آموزش لازم هم داده می شود. همان طور که می دانید تجربه با گذشت زمان به دست می آید و اتفاق آنی نیست. باید آرام آرام شاهد اتفاقات مهم باشیم.
اما شاهد هستیم در هر مقطعی سازمان صداوسیما حرکتی را شروع می کند، ولی بعد از مدتی رها می شود. مثل منحل شدن مرکز مستندسازی و ... در واقع حاکم شدن برخی سلایق برای هر حرکت تازه ای باعث می شود آینده ی درخشانی هم پیش بینی نکرد؟
این طور نیست که هر حرکتی بعد از مدتی رها می شود، بلکه روش حمایت سازمان صدا و سیما تغییر می کند تا به ارتقای کیفیت کمک شود. بعد از منحل شدن مرکز مستندسازی به هر یک از شبکه ها ماموریت داده شد تا بر اساس تعریفی که دارند مستندهای مناسب تهیه و پخش کنند و شبکه ی مستند را در 14 مهرماه سال 1388 راه اندازی کرد و هشت ماه از فعالیت  این شبکه می گذرد.
چرا تلویزیون مستندهایی که درباره ی شخصیت های مختلف ساخته می شود را خریداری نمی کند؟ آیا در این باره با محدودیت هایی رو به رو است؟
در همه ی حوزه هایی که مستند تهیه می شود و از دید ما استانداردهای لازم را داشته باشد، خریداری می کنیم. محدودیتی هم برای خرید مستندهای پرتره نداریم، حتی شبکه ی چهار مستندهایی زیادی درباره ی شخصیت های بزرگ تهیه و پخش کرده است.
چرا مستندهایی با موضوع های اجتماعی از تلویزیون روی آنتن نمی رود و اگر هم این اتفاق می افتد، آن قدر ممیزی می شود که دیگر مستندساز آن اثر را برای خودش نمی داند؟
شاید ساده ترین راه حل این باشد مستندهایی که موضوع آنها حساسیت برانگیز است پخش نشود؛ اما در چند سال اخیر تعداد مستندهایی اجتماعی که از تلویزیون پخش شده، افزایش یافته است. تعداد مستندهای مختلف علمی، تاریخی و ... کم نیستند و ما هم سعی می کنیم مستندهای مختلف را پخش کنیم. اما برداشت مستندساز از یک موضوع و شکل ارائه ی آن هم اهمیت زیادی دارد. اگر ما مستندی را پخش کنیم که به جای اینکه جنبه ی پیشگیری داشته باشد، ترویج دهنده مشکل باشد، صحیح نیست. اگر قرار است درباره ی یک موضوع حساس مستند اجتماعی تهیه کرد، باید مستندساز هوشمندانه با موضوع برخورد کند و به گونه ای به موضوع بپردازد که با کمترین ممیزی روی آنتن برود تا هم مشکل را مطرح کرده و هم الگویی به جامعه ارائه کند. این مسئله به هنر مستندساز برمی گردد که چگونه با آسیب اجتماعی برخورد کند. برقرار کردن توازن به معنای سانسور نیست.
اما مدیران سازمان صدا و سیما کمتر جسارت می کنند مستندی با یک موضوع ملتهب اجتماعی پخش کنند؟
همانطور که اشاره کردم این مسئله با تیزهوشی یک مستندساز قابل حل است تا با کمترین ممیزی اثرش پخش شود. رسانه وظیفه آگاه سازی دارد، اما آگاهی مخاطب هم روش خودش را دارد و نباید بی مقدمه مشکلی را مطرح کرد. در شبکه چهار مستندی با عنوان ایران دریای نور، کوه نور با موضوع معضلات صنف طلا پخش شد که مورد توجه مخاطبان هم قرار گرفت و تمام مشکلات مربوط به خرید و فروش و تولید طلا بررسی شد. باید اطلاع رسانی صحیح انجام شود و این وظیفه ی رسانه است. علاوه بر آن مستندهایی با موضوع مواد مخدر، کودک آزاری، معلولان، سالمندان و ... از شبکه ی چهار پخش کردیم که با استقبال مخاطبان هم رو به رو شد. این مستندها جنبه ی پیشگیری و اطلاع رسانی داشت.
شما به عنوان سرپرست شبکه ی مستند تا چه حد دست مستندسازان این شبکه را باز می گذارید تا به موضوعات مختلف بپردازند؟
حتماً سعی می کنیم بسترهای لازم را در اختیار مستندساز قرار دهیم تا مستندهای فاخری تهیه شود.
آیا این فرصت را در اختیار مستندسازان جوان هم قرار می دهید؟
در حال حاضر بخشی از تولیدات شبکه ی ما را جوانان انجام می دهند. قصد داریم شرایط را برای جوانان با استعداد و توانمند فراهم کنیم، به همین دلیل از دوستان مستندساز و جوان دعوت به همکاری کردیم. آنها باید آموزش را جدی بگیرند تا در کارشان رشد کنند.
تا چه زمانی شبکه ی مستند آزمایشی خواهد بود؟
به هر حال باید دستگاه های مبدل که قرار است به تلویزیون نصب شود، در دسترس عموم قرار بگیرد. اگر حجم مخاطبان ما به اندازه ای که در نظر داریم، برسد حتماً از حالت آزمایشی خارج می شود. امیدوارم تیرماه بتوانیم این شبکه را به صورت رسمی افتتاح کنیم.
آماری از مخاطبان شبکه ی آزمایشی مستند دارید؟
آمار رسمی نداریم، اما یک ماه و اندی است که از طریق ایمیل و پیامک مخاطبان پیام هایی برایمان ارسال می کنند.
خودتان فکر می کنید چقدر مخاطب دارید؟
با توجه به پیام های ارسال شده فکر می کنم حدود چهار تا پنج هزار خانواده مخاطب داریم.
فکر نمی کنید اطلاع رسانی ضعیفی درباره ی شبکه ی مستند دارید؟
اطلاع رسانی زمانی فایده دارد که امکان دسترسی به صورت عموم برای مخاطبان فراهم باشد تا زمانی که دستگاه های مبدل در اختیار عموم مخاطبان نباشد و پخش در محدوده ی جغرافیایی مناسبی نباشد، نمی تواند اطلاع رسانی گسترده ای کرد. با تعاملی که با شبکه ی تهران داشتیم، قرار شده این شبکه مواد تبلیغی (آنونس، زیرنویس و ...)  برای شبکه ی مستند داشته باشد.
بعد از افتتاح رسمی در تیرماه شبکه ی مستند چند ساعته خواهد بود؟
24 ساعته است. سه بخش هشت ساعته تقسیم کردیم که از ساعت هشت صبح تا 16 تکرار بخش اول، از ساعت 16 تا 24  بخش اول و از ساعت24 تا ساعت هشت صبح تکرار بخش دوم است. با این برنامه ریزی مخاطبان می توانند در زمان هایی که فرصت دارند برنامه های این شبکه را تماشا کنند.
چند درصد از تولیدات شبکه ی مستند به مستندهای خارجی و چقدر به مستندهای داخلی اختصاص دارد؟
ما تا یکسال باید از تولیدات آرشیوی استفاده کنیم تا به جایی برسیم که تولیدات مستقل داشته باشیم. در حال حاضر 20 درصد داخلی و 80 درصد خارجی است، اما با برنامه ریزی مناسبی که انجام دادیم در آینده تولیدات داخلی بیشتر می شود.
آیا تعاملی با دیگر صنف هایی که در زمینه ی مستند فعال هستند مثل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی و ... دارید؟ 
ما آمادگی خود را برای همکاری با نهادهای مختلف اعلام کردیم. همچنین به زودی جلسات مختلفی هم با انجمن های مختلف شروع می کنیم. امیدوارم نهادهای مختلف هم ما را برای تولید مستند همراهی کنند. ما نیاز داریم وزارتخانه های مختلف هم سرمایه گذاری کنند و دست به دست هم بدهیم تا کیفیت مستند ارتقاء یابد و تولید بهترین مستندها را در دنیا از آن خود کنیم.

 

منبع: مهر | تاريخ: 1389/03/24
 | فهرست مطالب ابتدای صفحه | 
به گروه فيس بوک ما بپيونديد